Słowniczek niektórych pojęć używanych w
resorcie
Z uwagi na fakt, że odbiorca katalogów nie znający zasad pracy w
resorcie spraw wewnętrznych, ani specyfiki używanego tam języka, może
mieć kłopoty z prawidłowym zrozumieniem treści informacji, poniżej
przedstawiamy:
I.Krótki rys zasad pracy operacyjnej oraz dokumentacji tejże
pracy ze szczególnym uwzględnieniem ewidencji operacyjnej.
II.Słowniczek niektórych pojęć używanych w resorcie.
III.Wskazówki bibliograficzne.
Działalność operacyjna służb specjalnych musiała być
dokumentowana. Pierwsza wzmianka o obowiązku prowadzenia ewidencji
pochodzi z jesieni 1944 r., a więc powstała wcześniej niż najstarsza (z
lutego 1945 r.) instrukcja o pracy operacyjnej. Sposoby dokumentowania
pracy operacyjnej były w latach 1944-1990 wielokrotnie zmieniane, lecz
zasadnicza reforma ewidencji została dokonana w sierpniu 1962 r.
Wprowadzono wówczas obowiązek rejestrowania każdego zainteresowania SB w
kartotekach centralnych prowadzonych przez Biuro „C” MSW, a także
urządzenia rejestracyjne (dzienniki, karty), które - mimo licznych
modyfikacji – przetrwały do końca działania Służby Bezpieczeństwa.
Treść i rola poszczególnych kart uległy jeszcze dość istotnym
modyfikacjom w 1972 r. Ponieważ niemal wszystkie informacje zawarte w
obecnie publikowanej części katalogów odnoszą się do okresu po 1972 r.,
poniżej tu przedstawiono zasady prowadzenia dokumentacji w latach
1972-1990.
W tym czasie dokumentowanie kontaktów Służby Bezpieczeństwa z
obywatelem można podzielić na trzy fazy.
Pierwszą z nich należy określić jako zainteresowanie wstępne.
Jego dokumentowania nie wymagano w sposób zbyt rygorystyczny. Czasami
pracownik operacyjny zbierał informacje o interesującej go osobie na
luźnych, nie ewidencjonowanych kartkach. Dopiero gdy uznał,
że obserwowany obywatel jest na tyle wart zainteresowania, iż
zasługuje na poddanie go stałej inwigilacji, lub osoba, z którą
dotychczas prowadził jedynie nieoficjalne rozmowy, może podjąć
współpracę z SB, wypełniał stosowny formularz i przedstawiał go do
zatwierdzenia odpowiedniej rangi przełożonemu. Razem z formularzem
przedkładał również wypełnioną częściowo przez siebie kartę EO-4/72. Po
– wyrażonym pieczęcią i podpisem - zaakceptowaniu obu tych dokumentów
przez przełożonego, pracownik operacyjny udawał się z kartą EO-4 do
pracownika pionu ewidencji czyli „C” celem dokonania rejestracji. W
terenie, tj. w komendach wojewódzkich MO (od lipca 1983 r. :
wojewódzkich urzędach spraw wewnętrznych) rejestracji dokonywano w
wydziałach „C” lub – w mniejszych komendach wojewódzkich – w sekcjach
„C” usytuowanych w wydziałach zabezpieczenia operacyjnego. Jednostki
niższego szczebla własnej rejestracji nie prowadziły, lecz dokonywały
jej w województwie. W centrali dokonywano rejestracji w Wydziale I Biura
„C”. Rejestracje dotyczące danej osoby lub zainteresowanie regionalnych struktur SB
miały swoje odpowiedniki w rejestracjach centralnych.
Rozpoczynało to drugą fazę zainteresowania SB obywatelem, tzw.
zainteresowanie czynne; w tym czasie wiedza o charakterze
zainteresowania była szczególnie chroniona. Pracownik operacyjny
otrzymywał okładki teczki; na ich wierzchniej stronie wypisywano
rutynową informację o zarejestrowaniu sprawy i jej numer. Dalszą
dokumentację o rozwoju sprawy pracownik operacyjny gromadził w tej, na
ogół przechowywanej w swojej szafie pancernej, teczce.
Na karcie EO-4 znajdowały się cztery rodzaje zapisów:
1.dane personalne osoby rejestrowanej;
2.informacje, kto prowadzi sprawę (osobę);
3.informacje o charakterze rejestracji (np. tajny współpracownik,
figurant SOR itd.);
4.numer rejestracyjny sprawy (osoby).
Rubryki, o których mowa w punktach 1-3, wypełniał funkcjonariusz
operacyjny, natomiast numer rejestracyjny nadawał pracownik ewidencji.
Właśnie nadanie tego numeru stanowiło właściwą rejestrację. Numer
rejestracyjny stanowiła kolejna liczba z dziennika rejestracyjnego. W
skali kraju takich dzienników było pięćdziesiąt – jeden dla centrali i
po jednym dla każdego województwa. Centralizację kartoteki uzyskiwano w
ten sposób, że karty wypełniane w terenie były przepisywane, a jeden ich
egzemplarz przesyłano do Biura „C”.
Sam dziennik rejestracyjny, do którego należało wpisywać w
zasadzie wszystkie sprawy prowadzone przez SB, składał się z dziewięciu
kolumn: liczby porządkowej (ona stanowiła numer rejestracyjny), daty
dokonania rejestracji, informacji o jednostce dokonującej rejestracji
(np. Wydz. III Dep. V – dla centrali - lub Wydz. V – nie podawano nazwy
województwa, bo dziennik dotyczył tylko jednego), charakteru (kategorii)
rejestracji (np. SOR, kTW), pseudonimu/kryptonimu, numeru sprawy, do której
osoba była rejestrowana, daty zakończenia sprawy, jej numeru
archiwalnego oraz uwag. Bardzo istotny jest fakt, że w dzienniku
rejestracyjnym nie podawano danych personalnych osoby rejestrowanej;
spowodowało to, że w fazie masowego niszczenia akt i kart ewidencyjnych
(przełom lat 1989/1990), niemal nigdzie dzienników tych nie zniszczono.
Zachowały się one prawie we wszystkich województwach (jeśli w jakimś
dzienniku brakuje stron, można z bardzo dużym prawdopodobieństwem
przypuszczać, że brak ten jest wynikiem działań podejmowanych już po
upadku SB). Zapisy w dzienniku rejestracyjnym były na bieżąco
modyfikowane: odnotowywano tam zmianę kategorii rejestracji, np. z kTW
(kandydata na tajnego współpracownika) na TW, przejęcie sprawy przez
inny wydział itp.
Po dokonaniu rejestracji pracownik ewidencji na podstawie karty
EO-4 dokonywał szeregu czynności. Samą kartę umieszczał w tzw. kartotece
statystycznej (dostęp do niej miała wyjątkowo wąska grupa
funkcjonariuszy) – w centrali ogólnopolskiej, w terenie – wojewódzkiej,
ale ponadto na jej podstawie wypełniał szereg innych druków. Przede
wszystkim należy wspomnieć o karcie EO-4-A, która zawierała dane z karty
EO-4 z jednym bardzo istotnym wyjątkiem: nie wpisywano na niej
charakteru zainteresowania.
Karta EO-4-A trafiała do kartoteki ogólnoinformacyjnej; w Biurze
„C” stanowił ją Wydział III, w terenie – sekcje III wydziałów „C”.
Zatrudnieni tam funkcjonariusze – siłą rzeczy ich liczba musiała być
stosunkowo duża – wiedzieli, iż SB interesuje się jakimś obywatelem, ale
nie znali charakteru zainteresowania. W razie, gdy ktoś z pracowników
operacyjnych pytał o osobę, o której wiedza została zawarta na karcie
EO-4-A, otrzymywał z kartoteki ogólnoinformacyjnej informację, jaki
inny pracownik operacyjny osobą tą się interesuje; tak więc pracownik
kartoteki ogólnoinformacyjnej komunikował pracowników operacyjnych, ale
sam nie zdobywał wiedzy o charakterze rejestracji.
Oprócz karty EO-4-A pracownik ewidencji przyjmujący kartę EO-4
wypełniał szereg kart pomocniczych, zwanych w resorcie – z racji ich
małego rozmiaru „Piotrusiami”, choć gdzieniegdzie, np. w Łodzi przyjęło
się określenie „weszki”. Nie ma tu potrzeby wymieniania nazw stosownych
druków, należy jedynie wskazać, iż karty te tworzyły kartoteki
zagadnieniowe, np. adresową, miejsc zamieszkania, pseudonimów,
znajomości rzadkich języków obcych itp. Sięgano do nich np. w sytuacji,
gdy chciano dowiedzieć się, czy w miejscu zamieszkania lub pracy
figuranta nie działa już jakiś tajny współpracownik.
Z chwilą, gdy kończyło się zainteresowanie SB obywatelem (np.
figurant został postawiony przed sądem, tajny współpracownik
zdecydowanie odmawiał dalszej współpracy), akta sprawy – przechowywane
dotychczas przez pracownika operacyjnego - składano do archiwum, czyli w
centrali do Biura „C”, w województwie – do wydziału „C”. Pracownicy
ewidencji dokonywali wówczas wymiany kart: wycofywali z kartoteki
statystycznej karty EO-4 oraz z kartoteki ogólnoinformacyjnej karty
EO-4-A; karty te po pewnym czasie niszczono . W miejsce kart EO-4-A
wypisywali karty E-14.
Zapis na tych kartach był odmienny od lakonicznych informacji z
kart EO-4-A; wiedzy o byłym zainteresowaniu nie chroniono już tak
dokładnie, a więc na karcie E-14 znajdowały się informacje zarówno o
charakterze zainteresowania, jak też – często – o jego historii (np.
rejestrowany 2.01.1987 „do numeru” 98 765 przez Wydział III Dep. V jako
kTW, 23.04.1987 przerejestrowany na TW „ZAWADIAKA”, 22.06.1988 przejęty
przez Wydz. IV Dep. II, 15.06.1989 wyrejestrowany z powodu odmowy
współpracy. Materiały w Wydz. II Biura „C” nr 22 222).
Tak więc kartoteka ogólnoinformacyjna składała się z dwóch
podstawowych rodzajów kart: EO-4-A, dotyczących osób, znajdujących się w
rejestracji czynnej (czynnym zainteresowaniu) SB oraz kart E-14,
dotyczących osób, których sprawy zakończono, a akta złożono do archiwum.
Oczywiście w kartotece tej znalazły się również inne rodzaje kart,
informujące np. o dopuszczeniu osoby do dostępu do informacji
stanowiących tajemnicę państwową, wydaniu książeczki żeglarskiej itd.
Przy okazji omawiania poszczególnych rodzajów kart należy
pamiętać, że ulegały one różnym modyfikacjom. Przedstawiona wyżej karta
E-14, służąca w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych przede
wszystkim do zapisu danych o sprawach złożonych do archiwum, trzydzieści
lat wcześniej była wykorzystywana do dokonywania rejestracji. Zmianom
ulegały również symbole kart, np. kartę E-14/1 zastąpiła karta Mkr-2.
Specyficzną rolę w ewidencji SB odgrywała karta E16 (Mkr-3),
zwana kartą łącznikową. W trakcie rejestracji czynnej pracownik
operacyjny przekazywał na niej informacje dotyczące zmian w statusie
rejestrowanego, a więc informował o zmianie nazwiska, adresu, miejsca
pracy, a także zmian na linii rejestrowany – SB (nowy oficer prowadzący,
przekwalifikowanie sprawy z SOS na SOR itp.).
Po naniesieniu informacji z kart E-16 na karty EO-4 i EO-4-A,
karty E-16 były niszczone. Sytuacja uległa zmianie w 1990 r.; w
momencie, gdy szereg akt i innych kart uległo zniszczeniu, karty E-16,
na których obowiązkowo widniały dane personalne i numer rejestracyjny
(który przecież można porównać z zapisem w dzienniku rejestracyjnym),
nabrały dodatkowego waloru; wykorzystano je w Urzędzie Ochrony Państwa
do tworzenia kartoteki odtworzeniowej.
Ta ostatnia składa się z kart różnego typu; jedną ich część
stanowią oryginalne karty – m.in. właśnie E-16 – pochodzące z czasów SB,
na przełomie lat 1989/1990 popakowane w wory i przeznaczone do
zniszczenia, które następnie zostały wydobyte, rozdzielone według
miejsca wytworzenia i ułożone alfabetycznie, drugą - karty DE-14/O -
opracowane przez funkcjonariuszy UOP na podstawie ułamkowych informacji
znalezionych w różnych, niekiedy zupełnie nieoczekiwanych, miejscach
zasobu po SB.
Po tej dłuższej dygresji dotyczącej kartotek i kart ewidencyjnych
należy wrócić do sytuacji, jaka miała miejsce po złożeniu akt do
archiwum. Wpisywano je wówczas do dzienników (inwentarzy ) archiwalnych.
W odróżnieniu od sposobu prowadzenia dzienników rejestracyjnych, tym
razem dokonywano podziału, wpisując sprawę do jednego z czterech
dzienników: sieci agenturalnej (tajnych współpracowników różnych
kategorii), spraw operacyjnych, spraw śledczych oraz spraw obiektowych.
Akta otrzymywały swoją sygnaturę, która składała się z dwóch części:
liczby arabskiej, którą wyznaczał kolejny zapis w określonym dzienniku
oraz cyfry rzymskiej – odpowiednio: dla sieci agenturalnej - I, dla
spraw operacyjnych –II, dla spraw śledczych – III, dla spraw obiektowych
– IV. Cyfrę rzymską należało stawiać po arabskiej (12345/II). Jeśli akta
były mikrofilmowane, cyfra rzymska została zastępowana arabską (należy
dodać, iż w pierwszym okresie mikrofilmowania numer arabski mikrofilmu
nie odpowiadał temuż numerowi akt). Tak więc sygnatura archiwalna
wskazuje na charakter zainteresowania, jednak w jej odczytywaniu należy
zachować ostrożność. I tak warto wskazać, że nie wszystkie jednostki
terenowe przestrzegały formalnie obowiązującej zasady, np. w materiałach
po Stołecznym Urzędzie Spraw Wewnętrznych występują sygnatury o budowie
III – 1234, które oznaczają nie akta śledcze, lecz operacyjne.
Szczególnego podkreślenia wymaga fakt – przeoczony w niektórych
artykułach publicystycznych – że „I” oznacza akta sieci od lat
sześćdziesiątych; dla lat czterdziestych i pięćdziesiątych oznacza
zazwyczaj akta śledcze, tak więc pochopne wyciąganie wniosków na
podstawie samej sygnatury może być błędne i krzywdzące. Tu warto wskazać
na jeszcze jeden szczegół. W dziennikach archiwalnych sieci, w
odniesieniu do kandydatów na tajnych współpracowników, po sygnaturze
dopisywana jest litera „k”, przy mikrofilmach jej nie ma; tak więc
dotyczący konkretnej osoby sam zapis 1234/1 nie pozwala określić, czy
mamy do czynienia z tajnym współpracownikiem, czy też z kandydatem na
tajnego współpracownika. A różnica jest oczywiście zasadnicza; kandydat
mógł nie wiedzieć, iż SB rozważa możliwość jego pozyskania.
Na zakończenie trzeba dodać, że wyjaśnienie znaczenia niektórych
zapisów występujących w aktach lub na kartach ewidencyjnych nie jest
jeszcze możliwe.
Objaśnienia niektórych terminów źródłowych i skrótów,
cytowanych w katalogach
| Agent |
- Tajny i świadomy współpracownik UB oraz Informacji
Wojskowej tkwiący bezpośrednio w rozpracowywanych strukturach (do 1956
r.).
- Tajnie i świadomie współpracujący z Wywiadem Cywilnym i Wojskowym
PRL, obywatel obcego państwa lub obywatel PRL na stałe zamieszkały
zagranicą. |
| Agentura |
Sieć agenturalna, wszystkie dostępne osobowe źródła
informacji. |
| Faktologia |
W l. 70. i 80. charakterystyki poświęcone poszczególnym
grupom opozycyjnym, oddziałom zbrojnym, itp. |
| Figurant |
Osoba sprawdzana, kontrolowana lub rozpracowywana w ramach
sprawy operacyjnej. |
| Informator [Inf.] |
Tajny i świadomy współpracownik UB (wszystkich jednostek MBP
i Kds.BP), najpowszechniejsza kategoria tajnej współpracy w l.
1945-1956. |
| Konsultant |
Kategoria świadomej współpracy polegająca na wykorzystywaniu
wiedzy osoby współpracującej (np. sporządzanie ekspertyz) |
| Kontakt Informacyjny [KIN] |
Jedna z kategorii współpracy z Wywiadem Cywilnym PRL; w
przypadku obywatela polskiego – zawsze świadoma, w przypadku
cudzoziemca – mogła być nieświadoma. |
| Kontakt obywatelski |
Nieformalna i zazwyczaj nie rejestrowana forma współpracy |
| Kontakt Operacyjny [KO] |
Jedna z kategorii tajnej i świadomej współpracy o
uproszczonych procedurach związanych z pozyskaniem i prowadzeniem
„Źródła” (w l. 70. i 80. często stosowana wobec członków PZPR). |
| Kontakt Operacyjny Departamentu I MSW [KO Dep. I] |
Podstawowa kategoria tajnej, świadomej współpracy obywateli
PRL z Wywiadem Cywilnym (odpowiednik TW w innych pionach). |
| Kontakt Poufny [KP] |
Rejestrowana kategoria współpracy zbliżona do – Kontaktu
obywatelskiego (w l. 1960-70 nazwa zamiennie stosowana z kategorią
P.O. – Pomoc obywatelska). |
| Kontakt służbowy [KS] |
Niesformalizowana kategoria współpracy (wprowadzona w 1970
r.) osoby utrzymującej kontakt z funkcjonariuszem MSW w związku z
zajmowanym stanowiskiem (zwykle sprawujący funkcję kierowniczą członek
PZPR). |
| Kwestionariusz Ewidencyjny [KE] |
Niższa kategoria sprawy operacyjnej, polegającej na
inwigilacji (kontroli operacyjnej) osoby. |
| Lokal Kontaktowy [LK] |
Osoba świadomie udostępniająca mieszkanie prywatne (w całości
lub w części, rzadziej pomieszczenie instytucji) na potrzeby
operacyjne służb specjalnych. |
| Mieszkanie Konspiracyjne [MK] |
Lokal będący własnością MSW, spełniający podobne funkcje jak
LK. |
| Ochrona operacyjna |
Zabezpieczenie obiektu, środowiska lub osoby przed „wrogą
działalnością”, polegające na inwigilacji przy wykorzystaniu techniki
operacyjnej i agentury. |
| Osobowe Źródło Informacji [OZI] |
Osoba współpracująca z organami bezpieczeństwa PRL. |
| Perlustracja |
Niejawna kontrola korespondencji. |
| Pomoc obywatelska |
Zamiennie stosowana z kat. Kontakt poufny. |
| Punkt Korespondencyjny [PK] |
Prywatny adres udostępniony na potrzeby poczty specjalnej
Dep. I |
| Rezydent |
- Do połowy l. 50. jedna z form agentury, polegająca na
prowadzeniu pracy z kilkoma informatorami.
- W Dep. I – oficer kierujący pracą rezydentury. |
| Rezydentura |
Placówka zagraniczna Wywiadu PRL. |
| Rozpracowanie Obiektowe |
Stosowana od 1972 r. w Dep. I kategoria rejestracji zbliżona
do SO w innych pionach SB |
| Rozpracowanie Operacyjne |
Stosowana od 1972 r. w Dep. I kategoria rejestracji zbliżona
do SOR w innych pionach SB. |
| Rozpracowywanie |
Podejmowane przez organy bezpieczeństwa działania o
charakterze inwigilacyjno-represyjnym, mające na celu rozpoznanie,
kontrolę i neutralizację działalności uznawanej za „wrogą”. |
| Segregator Materiałów Wstępnych [SMW] |
Stosowana w Dep. I od 1972 r. najniższa kategoria
rejestracji, mająca na celu zgromadzenie odpowiednich informacji,
umożliwiających rejestrację w wyższej kategorii (np. Rozpracowanie
Operacyjne albo Kontakt Operacyjny). |
| Sprawa Agenturalna Grupowa |
Stosowana w l. 50. kategoria sprawy operacyjnej, obejmującej
grupę inwigilowanych osób. |
| Sprawa Agenturalna na Osobę |
Stosowana w l. 50. kategoria sprawy operacyjnej, polegającej
na intensywnej inwigilacji osoby. |
| Sprawa Agenturalnego Sprawdzenia |
Stosowana w l. 50. kategoria sprawy operacyjnej, mającej na
celu sprawdzenie wiarygodności informacji o działalności osoby lub
grupy. |
| Sprawa Obiektowa [SO] |
Sprawa operacyjna zakładana w celu „ochrony operacyjnej”
instytucji, organizacji lub środowisk. |
| Sprawa Operacyjnego Rozpracowania [SOR] |
Kategoria sprawy operacyjnej, polegającej na intensywnej
inwigilacji osoby lub grupy osób. |
| Sprawa Operacyjnego Sprawdzenia [SOS] |
Kategoria sprawy operacyjnej wszczynana w celu wyjaśnienia
zdarzeń określanych jako „wroga działalność”. |
| Tajny Współpracownik [TW] |
Podstawowa kategoria tajnej i świadomej współpracy w l.
1957-1990. |
| Technika operacyjna |
Ogół środków technicznych i działań stosowanych w pracy
operacyjnej (podsłuchy, obserwacja, podglądy kontrola korespondencji)
|
| Teczka Ewidencji Operacyjnej Księdza [TEOK] |
Forma kontroli operacyjnej (inwigilacji) każdej osoby
duchownej. Prowadzona od chwili wstąpienia do Seminarium Duchownego |
| Zabezpieczenie Operacyjne (zabezpieczenie) [ZO, Zab.] |
Wieloznaczna, nie przesądzająca o charakterze
„zainteresowania” forma rejestracji, mająca na celu „ochronę” osoby. |
| Zastrzeżenie [Z] |
Zastrzeżenie wyjazdów zagranicznych (głównie do krajów
kapitalistycznych), polegające na odmowie wydawania paszportu. |
Objaśnienia niektórych terminów dotyczących zagadnień
ewidencji i archiwum
Akta internowanego – materiały dotyczące osoby
internowanej, zazwyczaj obejmujące informacje o formalnej podstawie
internowania, korespondencję urzędową związaną z pobytem w ośrodku
odosobnienia, decyzję o zwolnieniu.
Akta administracyjne – tą nazwą określano w resorcie wszelkie
akta nie stanowiące dokumentacji operacyjnej, kadrowej, bądź obronnej. W
rzeczywistości akta te zawierają wiele informacji przydatnych w ocenie
charakteru rejestracji, np. w protokole przekazania wydziału wymienia
się kryptonimy prowadzonych przezeń spraw i pseudonimy znajdujących się
na jego stanie źródeł.
Akta paszportowe – akta powstające w wyniku starania się o
paszport, zawierające zazwyczaj ankiety, korespondencję wewnętrzną
resortu, decyzję o przyznaniu (lub odmowie przyznania) paszportu.
Biuro „C” – od 1965 roku nazwa biura, zajmującego się przede
wszystkim ewidencją operacyjną i prowadzeniem archiwum resortu, ale
również m. in. Formalną stroną udzielania dopuszczeń do informacji
niejawnych. Jego odpowiednikami w terenie były wydziały „C” w
wojewódzkich komendach MO. Po reformie administracyjnej 1975 r. w
niektórych mniejszych województwach nie utworzono wydziałów „C”, lecz
jedynie sekcje „C” działające w ramach wydziałów zabezpieczenia
operacyjnego.
Deklaracja lojalności, popularnie lojalka - w stanie wojennym
pisemne oświadczenie woli osób podejrzewanych o działalność opozycyjną,
o zaniechaniu bądź niepodejmowaniu działań naruszających przepisy stanu
wojennego odbierane przez organy bezpieczeństwa PRL pod groźbą zastosowania
różnych form represji w stosunku do osoby odmawiającej złożenia takiego
oświadczenia lub jej najbliższych. Oświadczenie takie nie było tożsame ze
zobowiązaniem do współpracy z organami bezpieczeństwa PRL.
Dopuszczenie do informacji niejawnych – było formalnie udzielane
w Warszawie przez Wydział XII Biura „C”, w terenie przez wydziały „C”
(dlatego w tekście tę informację pomijano, ograniczając się do wskazania
komendy wojewódzkiej, która podejmowała decyzję). Stosowano różne
formuły dopuszczenia, jak np:
- upoważniony do tajemnicy państwowej
- upoważniony do informacji niejawnych
- uzgodniony do prac tajnych
- upoważniony do prac obronnych stanowiących tajemnicę
państwową.
Powszechnie używano terminu dopuszczenie (zabezpieczenie) do MOB.
Dziennik rejestracyjny – dziennik, w którym od 1962 r.
rejestrowano wszelkie zainteresowania operacyjne SB.
Dziennik (inwentarz) archiwalny – dziennik, w którym wpisywano
akta (teczki) złożone do archiwum. Prowadzono odrębne dzienniki dla akt
sieci (różnych kategorii tajnych współpracowników) – oznaczony I, spraw
operacyjnych – II, spraw śledczych – III, spraw obiektowych – IV.
Kandydat na tajnego współpracownika – kategoria, w jakiej
rejestrowano osoby, które SB chciała pozyskać do współpracy. Bez
materiałów nie można określić charakteru kontaktów osoby zarejestrowanej
w tej kategorii. Występują tu głównie osoby, które nie zdawały sobie
sprawy, że SB przygotowuje próbę ich zwerbowania lub odrzuciły
propozycje współpracy.
Karty ewidencyjne – sformalizowane druki, za pomocą których
dokonywano rejestracji lub przekazywano różne informacje o osobie
stanowiącej przedmiot zainteresowania SB. Zdecydowana większość kart
miała swój symbol, zazwyczaj składający się z części literowej i liczby
arabskiej, niekiedy uzupełniany datą wprowadzenia lub modyfikacji
karty. Dla przykładu: EO – 4 /72 (EO to zapewne skrót słów ewidencja
operacyjna, 4- numer kolejnego druku, 72 – data wprowadzenia wzoru; nową
datę wprowadzano niekiedy po zastosowaniu bardzo drobnych modyfikacji,
np. karty EO-4/77 praktycznie nie różnią się od kart EO-4/72 i były
używane równolegle z tymi pierwszymi). Karty EO-4-A/72, jak wskazuje ich
symbol, były kartami pochodnymi od kart EO-4-A/72. Należy pamiętać, iż w
zastosowaniu kart miały miejsce dwa odmienne procesy: karty o tym samym
symbolu otrzymywały inny układ i pełniły różną rolę (np. karta E-14, w
latach czterdziestych i pięćdziesiątych służąca do rejestracji, z czasem
przejmie rolę karty informującej o przebiegu kontaktów SB z obywatelem
po złożeniu dotyczących go akt do archiwum), karty o tym samym
przeznaczeniu otrzymywały inny numer (karta E-16 i karta Mkr-3, nota
bene używane równolegle; Mkr to zapewne skrót od słów mała karta
rejestracyjna).
Kartoteka ogólnoinformacyjna – kartoteka zwierająca informacje o
aktualnych (czynnych) zainteresowaniach SB; osobach, których sprawy
zakończono, a akta złożono do archiwum, a także różne inne informacje o
obywatelach, np. o dopuszczeniu do informacji niejawnych, przyznaniu
książeczek żeglarskich itp. Układ kart – alfabetyczny.
Kartoteka odtworzeniowa – kartoteka zawierająca takie same
informacje, jak kartoteka ogólnoinformacyjna, ale złożona z
przeznaczonych do zniszczenia kart E-16, które w kartotece
ogólnoinformacyjnej nigdy się nie znajdowały, a także z kart DE-14/O
wypełnianych w Urzędzie Ochrony Państwa na podstawie informacji
uzyskanych w wyniku analizy różnorodnych dokumentów.
Kartoteka OCK tzw. wyjazdowa – kartoteka prowadzona przez
Departament I (Wywiad) dotycząca osób wyjeżdżających zagranicę.
Kartoteka pionu „B” (obserwacji) – kartoteka osób poddanych
obserwacji na życzenie pionów operacyjnych. Oprócz osób poddanych
inwigilacji znajdują się w niej również osoby, które spotkały się z
nimi, tzw. kontakty. Zbieżność kryptonimów występujących w tej kartotece
z kryptonimami nadawanymi figurantom – przypadkowa.
Kartoteki pomocnicze, np. adresowa, miejsc pracy – kartoteki
złożone z kart odtwarzających niektóre informacje z kart rejestracyjnych
EO-4, ułożonych według adresów zamieszkania, miejsc pracy.
Kryptonim – nazwa nadawana sprawom operacyjnego rozpracowania,
operacyjnego sprawdzenia lub sprawom obiektowym. Przykładowo sprawa na
KOR miała kryptonim „Gracze”, na ROPCiO – „Hazardziści”.
Kontakt operacyjny – ma dwa znaczenia:
- czynność (rozmowa) mająca na celu zdobycie przydatnych
operacyjnie informacji lub stworzenie jakiejś korzystnej sytuacji
operacyjnej;
- osoba współpracująca z SB, ale nie rejestrowana jako tajny
współpracownik; wykorzystywano tę kategorię do rejestracji członków
PZPR, co ułatwiało uniknięcie zakazu ich werbowania.
Meldunek operacyjny – informacja przesyłana przez jednostkę
operacyjną przełożonym i do pionu „C”. Jego treść może dotyczyć
różnorodnych wydarzeń i ludzi nie pozostających w zainteresowaniu SB.
Osoba zabezpieczona (zastrzeżona) – określenie wieloznaczne, bez
akt sprawy nie pozwalające określić charakteru zainteresowania daną
osobą przez SB. W praktyce ewidencji z czasów SB, gdy tego rodzaju
materiały składano do archiwum, zostały wpisywane do dziennika
archiwalnego sieci; wydaje się, iż jest to kategoria najbliższa
kandydatowi na tajnego współpracownika.
Przechodzenie w materiałach – sytuacja, gdy o osobie znajdują
się wzmianki w materiałach innych, niż wytworzone w sprawie, w której
jest ona rejestrowana.
Pseudonim – nazwa nadawana tajnemu współpracownikowi, np.
„Szary”, „Napoleon”, „124”. Teoretycznie pseudonim miał ułatwiać
zachowanie konspiracji TW, w praktyce często stanowił on jakąś formę
jego imienia. Czasami pseudonim nadawano również osobom rejestrowanym w
innej kategorii współpracy. Natomiast kandydatów na tajnych
współpracowników często określano pierwszymi literami imienia i nazwiska
(lub w odwrotnej kolejności).
Rejestracja – czynność polegająca na nadaniu numeru
(rejestracyjnego) zarówno osobie, która podejmowała współpracę z SB, jak
też była przez SB rozpracowywana.
Rejestracje wojskowe np. o symbolu GC z cyframi arabskimi lub
innych symbolach zakończonych /54 lub /72, przy czym liczby po znaku /
nie oznaczają daty rocznej – to zapewne zabezpieczenia emerytowanych
oficerów zawodowych i oficerów rezerwy niektórych specjalności
(kontrwywiadu). Prezentowane w katalogach zapisy pochodzą z kart
przechowywanych w Biurze „C”; karty podpisuje zawsze Szef Wydziału II
Zarządu V Wojskowych Służb Wewnętrznych, prawdopodobnie jednak firmuje
on tylko decyzje podejmowane przez inne jednostki WSW.
Zabezpieczenie (zastrzeżenie) wyjazdów za granicę – ograniczenie
możliwości wyjazdu konkretnej osobie. Taka informacja na karcie
powodowała, że wydział paszportów informował jednostkę operacyjną, która
zastrzeżenie zgłosiła, iż „zastrzeżony” ubiega się o wyjazd.
Zastrzeżenie mogło dotyczyć wszystkich krajów świata lub – co stosowano
wobec osób, które odeszły z instytucji, w których miały dostęp do
istotnych informacji – obejmować kraje kapitalistyczne, Albanię i
Jugosławię; tę ostatnią sytuację określano jako zastrzeżenie ze względów
kadrowych.
ZSKO (Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych ) – zbiór
informacji kartotecznych przeniesionych na nośniki komputerowe. Istnieje
w dwóch wersjach: 88 obejmującej zapisy z roku 1988 i 90 – z roku 1990.
Zarówno z jednej, jak z drugiej wersji szereg zapisów usunięto, tym
niemniej niekiedy stanowią one jedyne źródło informacji o osobie.
Wykaz skrótów jednostek
|
ASW | Akademia Spraw Wewnętrznych
|
|
CK MBP | Centrala Konsumów Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
COP | Centralny Obóz Pracy
|
|
CP MBP | Centralna Poliklinika Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
CS MBP | Centralna Szkoła Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
CSPSW | Centralna Szkoła Pracowników Straży Więziennej
|
|
CSz KBW | Centralny Szpital Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego
|
|
CSz MBP | Centralny Szpital Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
CW KdsBP | Centrum Wyszkolenia Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
CW MBP | Centrum Wyszkolenia Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
CW MO | Centrum Wyszkolenia Milicji Obywatelskiej
|
|
CW MSW | Centrum Wyszkolenia Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
|
|
CW WOP | Centrum Wyszkolenia Wojsk Ochrony Pogranicza
|
|
CWStW | Centrum Wyszkolenia Straży Więziennej
|
|
D UdsBP dla m. st. | Delegatura Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego dla miasta stołecznego
|
|
DdsBP | Delegatura ds. Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
DPUBP | Delegatura Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
DUdsBP | Delegatura Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
DUSW | Dzielnicowy Urząd Spraw Wewnętrznych
|
|
DW MBP | Dom Wczasowy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
DWSAK KdsBP | Dwuletnia Wyższa Szkoła Aktywu Kierowniczego Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
KD MO | Komenda Dzielnicowa Milicji Obywatelskiej
|
|
KdsBP | Komitet ds. Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
KG MO | Komenda Główna Milicji Obywatelskiej
|
|
KL przy WUBP | Kolonie Letnie przy Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
KM MO | Komenda Miejska Milicji Obywatelskiej
|
|
KMiP MO | Komenda Miejska i Powiatowa Milicji Obywatelskiej
|
|
KMO | Komisariat Milicji Obywatelskiej
|
|
KMO m. st. | Komenda Miasta Stołecznego
|
|
KMor MO | Komisariat Morski Milicji Obywatelskiej
|
|
KOS MBP | Krajowy Ośrodek Szkoleniowy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
KP MO | Komenda Powiatowa Milicji Obywatelskiej
|
|
KPS | Kurs Przeszkolenia Szeregowych
|
|
KS MO | Komenda Stołeczna Milicji Obywatelskiej
|
|
KW MO | Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej
|
|
MBP | Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
MKPO BP | Międzywojewódzki Kurs Przeszkolenia Oficerów Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
MKPS | Międzywojewódzki Kurs Przeszkolenia Szeregowych
|
|
MSPO BP | Międzywojewódzka Szkoła Przeszkolenia Oficerów Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
MSW | Ministerstwo Spraw Wewnętrznych
|
|
MSzZ | Międzywojewódzka Szkoła Zawodowa
|
|
MUBP | Miejski Urząd Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
MUdsBP | Miejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
MUSW | Miejski Urząd Spraw Wewnętrznych
|
|
ODKK MSW | Ośrodek Doskonalenia Kadr Kierowniczych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
|
|
OK MBP | Oddział Konsumów Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
OKKW MSW | Ośrodek Kształcenia Kadr Wywiadowczych
|
|
ONO MSW | Ośrodek Nauczania Obserwacji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
|
|
OP | Obóz Pracy
|
|
OPW | Ośrodek Pracy Więźniów
|
|
ORMO | Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej
|
|
OS KdsBP | Ośrodek Szkolenia Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
OS MBP | Ośrodek Szkolenia Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
OSJO MSW | Ośrodek Szkolenia Języków Obcych MSW
|
|
OSO MO | Ośrodek Szkolenia Oficerów Milicji Obywatelskiej
|
|
OSStW | Oficerska Szkoła Straży Więziennej
|
|
OSSW | Ośrodek Szkolenia Straży Więziennej
|
|
OW MBP | Ośrodek Wczasów Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
P WUBP | Poliklinika Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
PDdsBP | Powiatowa Delegatura ds. Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
PMO | Posterunek Milicji Obywatelskiej
|
|
Prz przy WUBP | Przedszkole przy Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
PUBP | Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
PUdsBP | Powiatowy Urząd ds. Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
RBP | Resort Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
RSPKOB "B" MSW | Roczna Szkoła Podwyższania Kwalifikacji Oficerów Biura „B” Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
|
|
RSPKR KdsBP | Roczna Szkoła Podwyższania Kwalifikacji Referentów KdsBP
|
|
RUSW | Rejonowy Urząd Spraw Wewnętrznych
|
|
S MBP | Sanatorium Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
S przy PUBP | Szkoła przy Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
S przy WUBP | Szkoła przy Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
SCh MSW | Szkoła Chorążych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
|
|
SCh przy ODKK MSW | Szkoła Chorążych przy Ośrodku Doskonalenia Kadr Kierowniczych MSW
|
|
SCh przy WSO | Szkoła Chorążych przy Wyższej Szkole Oficerskiej
|
|
SDepI | Szkoła Departamentu I
|
|
SDepII MBP | Szkoła Departamentu II Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
SM | Szkoła Międzywojewódzka
|
|
SOZ MSW | Szkoła Obserwacji Zewnętrznej MSW (Biura "B")
|
|
SP MO | Szkoła Podoficerska Milicji Obywatelskiej
|
|
SPSW | Szkoła Pracowników Straży Więziennej
|
|
SSp przy WUBP | Szkoła Specjalna przy Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
SUSW | Stołeczny Urząd Spraw Wewnętrznych
|
|
Sz i P WUBP | Szpital i Poliklinika Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
Sz MBP | Szpital Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
Sz WUBP | Szpital Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
SzW | Szpital Więzienny
|
|
TOSBP | Tymczasowy Ośrodek Szkolenia Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
UBP | Urząd Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
UBP dla m. st. | Urząd Bezpieczeństwa Publicznego dla m.st.
|
|
UdsBP dla m. st. | Urząd ds. Bezpieczeństwa Publicznego dla m.st.
|
|
W | Więzienie
|
|
WBW | Wojska Bezpieczeństwa Wewnętrznego
|
|
WC | Więzienie Centralne
|
|
WCK | Więzienie Centralne-Karne
|
|
WK MBP | Wydział Konsumów Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
WK MO | Wydział Konsumów Milicji Obywatelskiej
|
|
WK WUBP | Wydział Konsumów Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
WKPS | Wojewódzki Kurs Przeszkolenia Szeregowych
|
|
WKS | Więzienie Karno-Śledcze
|
|
WOK MBP | Wojewódzki Oddział Konsumów Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
WOP | Wojska Ochrony Pogranicza
|
|
WS KGB | Wyższa Szkoła KGB
|
|
WSO | Wyższa Szkoła Oficerska
|
|
WSO MO | Wyższa Szkoła Oficerska Milicji Obywatelskiej
|
|
WSPKAK | Wyższa Szkoła Podwyższania Kwalifikacji Aktywu Kierowniczego
|
|
WSS WUBP | Wojewódzka Szkoła Specjalna Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
WUBP | Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
WUdsBP | Wojewódzki Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego
|
|
WUSW | Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych
|
BIBLIOGRAFIA
Szereg wiadomości o organizacji resortu spraw wewnętrznych i jego
poprzedników można znaleźć w opracowaniach, wydawnictwach źródłowych, a
także w periodykach Instytutu Pamięci Narodowej. Na szczególna wzmiankę
zasługują:
KAMIŃSKI Łukasz Lingua securitatis. Mini-słownik terminologii
SB w: Pamięć i sprawiedliwość nr 1(3) 2003
PACZKOWSKI Andrzej Bardzo krótki słownik wywiadu w: Wokół
teczek bezpieki. Zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze red. F.
Musiał, Kraków 2006
ZAJĄC Ewa Ślad pozostaje w aktach. Wybrane zagadnienia
dotyczące funkcjonowania ewidencji operacyjnej w latach 1962-1989 w:
Wokół teczek bezpieki. Zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze red. F.
Musiał, Kraków 2006